Strona główna Wczoraj i dziś

Długa historia Domu Gotyckiego

Dom Gotycki Nowy Sącz
„Muzeum Ziemi Sądeckiej”. Pocztówka z lat 60. Fot. Biuro Wydawnicze Ruch

Adres Lwowska 3, czyli „Dom Gotycki”, kojarzy nam się z siedzibą Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. To historyczny budynek, który w dziejach naszego miasta odegrał ważną rolę.

W 1448 roku kardynał Zbigniew Oleśnicki erygował w Nowym Sączu, przy kościele farnym, Kapitułę Kolegiacką. Hierarcha wykupił budynek mieszczący się obok świątyni i przeznaczył go na siedzibę członków kapituły. Dom ten zatem należy identyfikować z domem duchowieństwa sądeckiego, w tym dziekana i wikariuszy.

Ilustracja z czasopisma „Rzeczy Piękne” z 1925 roku. Źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Budynek – dziś w kształcie litery „L” – początkowo nie tworzył całości. W pomieszczeniach przy narożniku dzisiejszej Lwowskiej i Ducha Świętego mieszkał dziekan, zaś w od strony Ducha Świętego kolegium ośmiu wikarych. Obok, w miejscu dzisiejszego budynku gospodarczego stał dom „dostojnych matron”, czyli fundacja dobroczynna nowosądeckich mieszczek.

Pocztówka z początku XX wieku, gdy budynek znajdował się w prywatnych rękach. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

Wizytacja z 1608 roku określa budynek dzisiejszego „domu gotyckiego”, jako częściowo murowany i drewniany. Wizytator wspomina, że od południa znajdował się refektarz, biblioteka oraz osiem oddzielnych cel dla wikarych. W tym czasie duchowni różnie spełniali swoje obowiązki, a ważniejsi członkowie Kapituły traktowali swój urząd w czysto „przyziemny sposób”. Nie interesowali się losem budynku, kościoła i wiernych, a niektórzy – choć zbierali spore pieniądze – nawet nigdy nie byli w Nowym Sączu.

Fotografia z czasopisma „Rzeczy Piękne” z 1925 roku. Na Domu Gotyckim widoczny napis „Sklep Koła Polskiego Związku Niewiast Katolickich”. Źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa

O przeszłości budynku świadczą bogate detale architektoniczne. W południowej elewacji warto zwrócić uwagę na zachowany późnogotycki portal z 1505 roku, z licznymi rozetkami (wpływ renesansu). Drugi portal, również późnogotycki, został odnaleziony w gruzie koło kolegiaty w 1907 r. i umieszczony w fasadzie kamienicy (1913 r.). Obydwa portale, zaliczane do tzw. długoszowych (XV i XVI w.) mają podobną budowę – są profilowane, ostrołukowe i zawierają schodkowe obramienia z krzyżujących się laskowań. O wysokim poziomie kamieniarki w elewacji budynku świadczy fakt, iż zbliżony budową portal znajduje się w sieni pałacu biskupa Erazma Ciołka w Krakowie, co pozwala wysnuć wniosek, że został wykonany w tym samym warsztacie.

Dom Gotycki i kolegiata św. Małgorzaty na pocztówce z końca lat. 60. Fot. K. Kaczyński / Biuro Wydawnicze Ruch

Kolejna epoka – renesans i manieryzm także pozostawiły swoje ślady w architekturze budynku. Interesujące w tym względzie wydają się być obramienia okien. Szczególnie uwagę warto zwrócić na obramienie gotycko – renesansowe na parterze północnej fasady. Wieńczy je inskrypcja INRI i data – 1525. Obramienie to porównywane z warsztatami rodem z Bardiowa i Sabinowa. W epoce renesansu, aż do rozbiorów budynek służył kanonikom Kapituły, którzy hojnie wspierali jego rozwój i wzbogacali architekturę. Pod koniec XVIII w. Austriacy skasowali Kapitułę i budynek zaczął podupadać. W okresie porozbiorowym (ale także wcześniej) wnętrze budynku zostało silnie zniekształcone i przebudowane.

Od 1908 roku w budynku działała Katolicka Tania Kuchnia, którą można zobaczyć na starych fotografiach. Instytucja powstała z inspiracji ks. infułata Alojzego Góralika, burmistrza Władysława Barbackiego, dyrektora gimnazjum Stanisława Rzepińskiego i ks. Michała Nowickiego (katechety). Od 1913 r. prowadziły ją SS. Służebniczki Dębickie. W działalność kuchni zaangażował się w międzywojniu ks. Roman Mazur, proboszcz sądecki. Tylko w 1938 roku wydano 21 087 obiadów (!), każdego dnia zawsze korzystało z nich 58 osób, w tym 4 uczniów. W 1939 wydano aż 22 429 bezpłatnych obiadów. W tym czasie instytucją kierowała Helena Maszewska. Ponadto organizowano paczki dla ubogich, głównie na święta Bożego Narodzenia. Dla wielu ubogich mieszkańców Nowego Sącza Kuchnia była zbawienna. Funkcjonowała dzięki datkom, ale prowadziła także mały sklepik przy ul Żeglarskiej.

Pocztówka wydana prawdopodobnie w 1940 roku. W Domu Gotyckim „Sklep i piekarnia Katolickiej Taniej Kuchni”. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

Przy Taniej Kuchni mieściła się świetlica, która służyła wielu sprawom, głównie edukacji. Tam często próby odbywała Orkiestra Miejskiej Straży Pożarnej. Liczyła nie więcej niż 20 osób, a przez cały okres dyrygował jej Stanisław Cabała.

Kuchnia funkcjonowała także krótko po II wojnie światowej. W latach 50. XX w. budynek przejęły władze państwowe, a następnie zainstalowano tam muzeum. Mimo wyrzucenia Taniej Kuchni z Domu Gotyckiego, instytucja nadal działała. Mężem opatrznościowym instytucji okazał się kolejny proboszcz – ks. infułat Władysław Lesiak. Utrzymywała 58 osób ubogich. 1 października 1955 r. urząd miejski zawiesił jej działalność, a ostatecznie zlikwidowano ją w 1957 roku.

Dom Gotycki Nowy Sącz 2015
Dom Gotycki przy ul. Lwowskiej, siedziba Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Stan listopad 2015. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Obecnie budynek jest własnością parafii św. Małgorzaty, tak jak przez inne wieki. W 1993 roku parafia odzyskała go na własność, jednocześnie pozostawiając go na 30 lat do dyspozycji Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Wkrótce skończy się okres użytkowania budynku przez Muzeum, które przenosi się do nowej siedziby przy ul. Jagiellońskiej. Być może w dziejach Domu Gotyckiego zostanie napisany nowy rozdział.

Łukasz Połomski