Strona główna Wczoraj i dziś

Sądecki Park Etnograficzny: 40 lat minęło

PIC_40-9-224-7 Sądecki Park Etnograficzny
Sądecki Park Etnograficzny w 1976 roku. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Sądecki Park Etnograficzny to największe muzeum skansenowskie w Małopolsce, prezentujące architekturę drewnianą i tradycyjną kulturę ludową grup etnograficznych i etnicznych zamieszkujących obszar historycznej Sądecczyzny – Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich, Łemków, Niemców Galicyjskich i Cyganów Karpackich. Teren skansenu, obejmujący około 20 ha, podzielony jest na sektory przypisane poszczególnym grupom ludności oraz sektor dworski. Na ekspozycji znajduje się 78 obiektów architektonicznych.

Najcenniejsze z nich to: siedemnastowieczny dwór szlachecki z Rdzawy, ozdobiony unikalnymi polichromiami, oraz trzy świątynie trzech różnych obrządków chrześcijańskich – rzymskokatolicka, greckokatolicka i ewangelicka. Wszystkie kościoły zostały przywrócone do kultu i okazjonalnie odbywają się w nich nabożeństwa.

Zabytki ludowej architektury drewnianej prezentowane w skansenie nie tylko unaoczniają bogactwo i różnorodność tradycyjnej kultury Sądecczyzny, ale także dają wyobrażenie o wyglądzie dawnej wsi. Sądecki Park Etnograficzny został bowiem zaprojektowany jako „muzeum – wieś” – w celu jak najpełniejszego i najwierniejszego zaprezentowania kultury materialnej wsi sądeckiej w otoczeniu zbliżonym do naturalnego. Służy temu nie tylko wykorzystanie naturalnego ukształtowania terenu oraz odpowiednio zaprojektowana zieleń i otoczenie zagród, ale przede wszystkim dobór i rozmieszczenie poszczególnych obiektów, ukazujące zróżnicowanie tradycyjnej wsi – zarówno kulturowe, jak i majątkowe (zagrody biedniackie, średniozamożne i zamożne) oraz społeczne (ukazanie różnych zawodów i zajęć ludności poprzez prezentację warsztatów rzemieślniczych).

W sądeckim skansenie można również podziwiać bogactwo form i rodzajów budynków mieszkalnych i gospodarczych, wiejskie świątynie, zabudowania dworskie, szkołę wiejską oraz tzw. małą architekturę – kapliczki przydrożne i przydomowe, ule, studnie czy płoty. Bardzo istotnym elementem w kreowaniu dawnej wsi jest wystrój wnętrz, które jak najdokładniej powinny oddawać realia odtwarzanej epoki, a zarazem sprawiać wrażenie autentyczności – jakby mieszkańcy tylko na chwilę opuścili dom.

PIC_40-9-224-3  Sądecki Park Etnograficzny
Na pierwszym planie studnia z żurawiem. 1976 rok. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Integralny element „muzeum – wsi” stanowi ożywienie ekspozycji prezentacją dawnych tradycji, obyczajów i zajęć wiejskich. Służą temu rozmaite działania edukacyjne podejmowane od początku istnienia skansenu. Szczególną rolę odgrywają folklorystyczne imprezy plenerowe organizowane na terenie Sądeckiego Parku Etnograficznego. Można wówczas zapoznać się z zajęciami domowymi i rolniczymi, pracą rzemieślników, podziwiać występy zespołów folklorystycznych oraz inscenizacje zwyczajów i obrzędów. Imprezom towarzyszą nabożeństwa w przywróconych do kultu świątyniach, spektakle teatralne, konkursy i zabawy, degustacje potraw regionalnych, kiermasze rękodzieła i sztuki ludowej oraz wiele innych atrakcji.

Większość imprez odbywa się cyklicznie – zwłaszcza te związane z obrzędowością doroczną, jak „Niedziela Palmowa” i „Odpust na śś. Piotra i Pawła” (związany z patronami kościoła z Łososiny Dolnej w skansenie), „Pasterka” oraz imprezy edukacyjne dla dzieci – „Dzień Dziecka” i tematyczna impreza edukacyjna w jesieni. We współpracy ze Słowacją organizowane są imprezy międzynarodowe. Tradycje dawnego rzemiosła i rękodzielnictwa przybliża realizowany podczas sezonu turystycznego program „Zachowanie oraz rewitalizacja tradycyjnych, ginących zawodów wiejskich i małomiasteczkowych w Sądeckim Parku Etnograficznym”.

PIC_40-9-224-2  Sądecki Park Etnograficzny
Jedna z chat w Sądeckim Parku Etnograficznym, 1976 rok. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Spora część działań popularyzatorskich i edukacyjnych, w tym imprezy plenerowe, współfinansowana jest z funduszy unijnych oraz ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach realizowanych przez Muzeum Okręgowe projektów. Pozyskanie środków zewnętrznych umożliwiło także rozbudowę Sądeckiego Parku Etnograficznego – dzięki temu powstał najnowszy sektor poświęcony Niemcom Galicyjskim oraz filia skansenu – Miasteczko Galicyjskie.

Zarówno ekspozycja skansenu z unikatowymi obiektami i urokliwym otoczeniem, jak i różnorodne działania edukacyjne przyciągają licznych zwiedzających, a oferta uzupełniana o nowatorskie elementy przyczynia się do wzrostu frekwencji na przestrzeni ostatnich lat. Frekwencja na imprezach plenerowych w skansenie i Miasteczku wyniosła w 2014 roku 17035 osób.

PIC_40-9-224-1  Sądecki Park Etnograficzny
Grupa zwiedzających opuszcza teren skansenu. Lipiec 1976. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Obecny kształt sądeckiego skansenu jest efektem wielu lat pracy. W roku 2015 Sądecki Park Etnograficzny obchodzi jubileusz 40-lecia – ekspozycję po raz pierwszy udostępniono zwiedzającym we wrześniu 1975 roku. Projekt realizacji skansenu powstał już w latach sześćdziesiątych, zgodnie z koncepcją dr Hanny Pieńkowskiej, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie. Wstępne założenie merytoryczne opracował mgr Tadeusz Szczepanek, ówczesny kierownik Muzeum Regionalnego Ziemi Sądeckiej, od 1975 r. funkcjonującego jako Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. Projektem zagospodarowania przestrzennego zajął się architekt-urbanista mgr inż. arch. Wojciech Szczygieł, a pierwszym pracownikiem merytorycznym został mg inż. arch. Zygmunt Lewczuk. Wiele pracy w rozwój skansenu i wyposażenie ekspozycji włożyły dwie etnografki: Maria Brylak-Załuska, autorka koncepcji etnograficznej, oraz Magdalena Kroh.

PIC_40-9-224-8  Sądecki Park Etnograficzny
Prace przy konstrukcji jednego z budynków, lipiec 1976. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Budowę skansenu rozpoczęto w roku 1969. W ciągu pierwszych sześciu lat postawiono na terenie skansenu 26 obiektów dużej i małej architektury, zaś w ciągu następnych dwudziestu lat – 30 obiektów. W roku 2006 rozpoczęła się budowa sektora kolonistów józefińskich, zwieńczona w 2008 roku poświeceniem kościoła ewangelickiego ze Stadeł.

Po drugiej stronie Łubinki, na północnym skraju skansenu usytuowano jego najnowszą część – Miasteczko Galicyjskie, którego budowa rozpoczęła się w 2005 roku. Sektor ten, prezentujący repliki małomiasteczkowej architektury Galicji z XIX i początków XX wieku oprócz funkcji muzealnej i edukacyjnej pełni także rolę usługową, handlową i turystyczną. Obecnie na terenie Sądeckiego Parku Etnograficznego zatrudnionych jest 26 stałych pracowników, w Miasteczku Galicyjskim – 27. W sezonie turystycznym (od maja do października) do obsługi skansenu zatrudniani są również pracownicy sezonowi. Planowana jest dalsza rozbudowa skansenu – jako pierwszy na realizację czeka sektor przemysłu ludowego z takimi obiektami, jak dwa tartaki, młyn i folusz.

Przez 40 lat swojego istnienia Sądecki Park Etnograficzny na trwałe wpisał się w kulturowy krajobraz Nowego Sącza i Małopolski, stając się jedną z największych turystycznych atrakcji naszego regionu. Nie można też przecenić jego roli w uchronieniu od zapomnienia i zniszczenia nie tylko dawnej drewnianej architektury Sądecczyzny, ale także tradycyjnej kultury ludowej w całym jej bogactwie i różnorodności.

tekst przygotowany przez Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
Reklama