Sądeckie osiedla: Biegonice

.
Fragment ulicy Węgierskiej w Biegonicach. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Biegonice, osiedle na południowo-zachodnich obrzeżach Nowego Sącza, są starsze od samego miasta. Osada istniała tu już na pewno w 1269 roku, a prawdopodobnie jeszcze wcześniej.

Biegonice były jedną z najstarszych miejscowości na Sądecczyźnie – na terenie dzielnicy już około 1000 lat temu na pewno istniał zamek warowny (na Winnej Górze, prawdopodobnie od ok. 990 roku n. e.), a same Biegonice są pewnie pozostałością podgrodzia tej osady. Również nazwa dawnej wsi zdaje się pochodzić od funkcji, jaką pełnić mogli dawni mieszkańcy (posłańcy lub łącznicy) lub od założyciela w postaci księcia rezydującego w grodzie – Bieguna/Biegonia.

Najstarsze pisane źródła dotyczące osady pochodzą z czasów Bolesława Wstydliwego i św. Kingi (XIII w.). Wieś znalazła się prawdopodobnie w nadaniu z roku 1257, jakie uczynił Bolesław Kindze, czego dowodem może być to, że już w 1269 roku ufundowano w Biegonicach parafię (staraniem samej św. Kingi, która przekazała 1 łan staropolski, czyli 126 morgów ziemi). W 1268 ustanowiono w Biegonicach sołectwo. W 1280 roku wieś stała się częścią uposażenia powstającego konwentu sióstr klarysek w Starym Sączu, w którym pozostała aż do XVII w.

Stodoła w Biegonicach, w głębi kościół parafialny. Około 1960. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

W 2 połowie XIII w. Biegonice były już dobrze zagospodarowaną osadą i stanowiły wzór dla innych nowozakładanych wsi (np. Rdziostowa, Zabrzezia czy Dąbrowy Mokrej). Podczas najazdu tatarskiego w 1287 roku został spalony kościół w Biegonicach, a załoga zamku na Winnej Górze została zamordowana. Już w następnym roku św. Kinga ufundowała kolejny kościół pw. św. Wawrzyńca. Także w 1288 roku przeorganizowano wieś według prawa magdeburskiego. Jej obszar w tym czasie wynosił 976 morgów.

W 1290 roku św. Kinga ufundowała kaplicę św. Kunegundy na szczycie Winnej Góry i dzwon Opatrzności Bożej – na pamiątkę bohaterstwa obrońców twierdzy. W tym samym roku osadę nawiedziła pierwsza udokumentowana zaraza. W dwa lata później, po śmierci świętej, parafii Biegonickiej przypadły w udziale kolejne uposażenia jako testament zmarłej. W 1312 roku wieś była zamieszkiwana przez 27 rodzin polskich, 17 niemieckich, 8 węgierskich i 3 czeskie, a 15 lat później już tylko przez rodziny polskie. Około 1369 roku zniszczeniu uległa kaplica oraz zamek warowny na Winnej Górze. W 1384 roku w kościele parafialnym wizytowała królowa Jadwiga, która przekazała parafii srebrny relikwiarz św. Andrzeja Świerada, ornat tkany złotem, dywan i wieczną lampę (niestety żaden z tych eksponatów nie przetrwał do dnia dzisiejszego).

W XV w. pojawił się we wsi folwark. W latach 1420-1440 poszerzano wieś poprzez karczowanie lasu, a na nowym terenie osadzano ludność napływową. W 1529 roku nowa część osady została wydzielona i nazwana Łazami Biegonickimi (dzisiaj nadal znajdującymi się poza granicami miasta). W 1495 roku Biegonice nawiedziła kolejna epidemia „czarnej śmieci”. W 1498 roku utworzono we wsi szkołę parafialną, której nauczycielem został kantor, pełniący równocześnie funkcję organisty w kościele. W 1499 roku istniała w Biegonicach karczma, zarządzana przez plebana.

Kościół pw. św. Wawrzyńca w Nowym Sączu – Biegonicach. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

W 1534 roku połowa wsi została zniszczona przez powódź, a 20 lat później mieszkańców dotknęło „morowe powietrze”. W 1553 roku zakupiono do kościoła trzeci dzwon, który zachował się do czasów obecnych i znajduje się na wieży współczesnego kościoła. W 1577 roku w Biegonicach wybuchł wielki pożar. W 1582 roku sołectwo biegonickie zostało wykupione przez siostry klaryski, a ziemię z sołectwa wcielono do folwarku klasztornego znajdującego się we wsi – wtedy we wsi mieszkało ok. 220 osób. W latach 1618 i 1621 wieś została nawiedzona przez kolejne powodzie, a w kolejnym roku przez zarazę. W 1625 roku wybudowano w Biegonicach kościół pw. św. Sebastiana i ku czci Opatrzności Bożej, na tzw. Podoleńcu, jako wotum wdzięczności za ocalenie mieszkańców od epidemii panujących wtedy na Sądecczyźnie i w celu ocalenia od kolejnych katastrof.

W 1628 roku pożar strawił część kościoła pw. św. Wawrzyńca, który został następnie wyburzony. W 1644 roku wybuchł we wsi kolejny wielki pożar, a w roku 1646 wieś została zniszczona przez powódź. W latach 1647 – 1650 odbudowywano spalony kościół w Biegonicach, staraniem ksieni starosądeckiej. Był to pierwszy kościół murowany w tym miejscu. W 1656 roku w Biegonicach i na całej Sądecczyźnie szalała kolejna epidemia „morowego powietrza”. W następnych 10 latach wieś została także dwa razy dotknięta przez powódź (1656 i 1662). W 1660 ufundowano w Biegonicach kamienne baptysterium (istniejące do dzisiaj).

W 1698 roku w Biegonicach istniały trzy młyny i 17 gospodarstw kmiecych. W tym samym roku w okolicy szalała plaga mysz, a w dwa lata później wielka susza. Na przełomie XVII i XVIII w. nastąpił wielki upadek moralny w całej Polsce, w tym w Biegonicach (epoka saska). Jednym z tego skutków było m. in. zamordowanie proboszcza biegonickiego w 1775 roku. Być może jednym z powodów takiego stanu rzeczy było także praktycznie nieprzerwane pasmo nieszczęść nawiedzających Kotlinę Sądecką i Biegonice (morowe powietrze w 1705 roku, susza w roku 1706, wielkie upały i morowe powietrze w 1707, pożar w roku 1708, zaraza ludności i plaga wilków w roku 1710 oraz plaga szarańczy w 1711 r.). W 1785 roku wieś zamieszkiwało 576 osób. W tym czasie byli to tylko polscy katolicy, ale sytuacja zmieniła się po kasacie zakonów (po 1781 roku) na terenie zaboru austriackiego, kiedy to folwark klasztorny został zlikwidowany, a na jego terenach osiedlano kolonistów niemieckich wyznania protestanckiego. Pod koniec XVIII w. miał miejsce kolejny wielki pożar we wsi (1795 r.). Połączenie ciągłych nieszczęść i upadku moralnego mieszkańców spowodowało, że konieczne okazało się zburzenie kościółka na Podoleńcu, z powodu złego stanu technicznego (również 1795 r.), o który mieszkańcy przestali dbać.

Od początku XIV w. w Biegonicach szerzy się kult obrazu Matki Bożej Biegonickiej. Obecnie pierwszy obraz z Biegonic znajduje się w muzeum diecezjalnym w Tarnowie, a czczone jest inne dzieło, pochodzące prawdopodobnie z 1815 roku. W czasach rozbiorowych nastąpiła kolejna reorganizacja życia ludności, m. in. reforma agrarna czy uwłaszczenie chłopów. W rejonie ruin kościółka na Podoleńcu powstał cmentarz, na którym chowano ofiary kolejnych epidemii nawiedzających Biegonice, począwszy od roku 1803 (i kolejnych, np. z 1873 roku). W 1813 r. Biegonice nawiedziła kolejna powódź, a w 1822 r. pożar (spłonęła plebania wraz inwentarzem). Około 1850 roku na terenie wsi istniała karczma zwana „Zieloną”, w której szerzyła się rozpusta i pijaństwo. W tym czasie we wsi mieszkały 804 osoby (w tym 699 katolików).

SAN H01B Biegonice
Biegonice, ul. Węgierska na wysokości cmentarza. SAN H01B (linia nr 8 do Rytra), około 1960. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

Liczba ludności systematycznie wzrastała, m. in. od 1857 r. zaczęli w Biegonicach osiedlać się także Żydzi. W 1868 r. szkoła parafialna została przekształcona w szkołę ludową, a w tym czasie uczyło się w niej ok. 30 dzieci. 20 lat później było to już 99 uczniów. W 1870 roku na miejscu kościoła św. Sebastiana i w pobliżu cmentarza, powstała kapliczka Matki Bożej Niepokalanej, nazywana kapliczką choleryczną, która istnieje do dzisiaj. W 1884 spalił się dach na kościele św. Wawrzyńca. Mniej więcej w tym czasie powstał także obecny cmentarz parafialny w Biegonicach – najstarszy istniejący grób pochodzi z roku 1884 (ks. proboszcz Michał Sopata).

Zalążki przyszłej organizacji strażackiej pojawiły się we wsi w 1876, kiedy to w Biegonicach było 4 fajermanów. W roku 1885 przystąpiono do budowy remizy dla straży. Pierwsza remiza znajdowała się w pobliżu kościoła. W 1889 roku utworzono w Biegonicach Ochotniczą Straż Pożarną. W 1887 r. szkoła w Biegonicach została tzw. szkoła filialną. Na pewno przed 1890 r. istniała w Biegonicach cegielnia, gdyż na ten rok datowane są dokumenty związane z jej rozbudową. W 1890 roku założono w Biegonicach Kółko Rolnicze, a w 1899 r. zorganizowano we wsi Stronnictwo Ludowe. W 1895 roku wybudowano w Biegonicach nową plebanię, a w 1898 r. utworzono bibliotekę szkolną – można więc stwierdzić, że pod koniec XIX w. wieś się dynamicznie rozwijała, mimo przeciwności losu.

Na przełomie wieków, z powodu złego stanu technicznego, nakazano rozbiórkę kościoła. Budowa nowej świątyni rozpoczęła się w 1906 r. i trwała do roku 1909. Stary kościół został rozebrany w latach 1907 – 1908, a część materiału wykorzystano do budowy nowego. W 1912 roku powstał nowy budynek szkoły. W 1932 roku w Biegonicach odbyło się szybowisko, które zostało udokumentowane przez krakowskie Muzeum Lotnictwa.

Szybowisko na zboczach Winnej Góry, Biegonice 1932. Fot. archiwum Muzeum Lotnictwa Polskiego

W 1933 roku, w związku ze zmianami administracyjnymi, Biegonice przestały być gminą jednostkową i stały się częścią gminy zbiorowej Nowy Sącz – Wieś, na czele której stał wójt, a w samej wsi przywódcą został sołtys. Ok. 1936 r., z inicjatywy kierownika szkoły, w Biegonicach powstał przystanek kolejowy oraz remiza Ochotniczej Straży Pożarnej.

Wrzesień 1932. Szybowisko w Biegonicach. Szybowiec C.W.J. na starcie. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Od 1939 r. istniała w Biegonicach konspiracyjna organizacja pomagająca w przekraczaniu granicy. W trakcie wojny cała wieś, w tym kościół, uległy poważnym zniszczeniom i konfiskatom, m. in. utracone zostały zabytkowe dzwony (najstarszy z nich udało się potem odzyskać). W trakcie wojny w Biegonicach, przy obecnej ul. Zakładników, w pobliżu cegielni, w tzw. olszynce biegonickiej, miały miejsce trzy egzekucje: 19.12.1939 r. (5 zabitych), 21.08.1941 r. (59 zabitych, w tym Bolesław Barbacki) oraz 27.09.1942 r. (10 zabitych). Nie wiadomo dokładnie dlaczego egzekucje odbywały się akurat w tym miejscu – być może było to spowodowane podmokłością terenu i usytuowaniem w Biegonicach jednej z komórek siatki przerzutowej. Ciała zamordowanych ekshumowano 21.03.1945 oraz 15.12.1946 r. i umieszczono na cmentarzu miejskim przy ul. Rejtana. 15.06.1958 r. odbyły się uroczystości związane z odsłonięciem i poświęceniem pomnika na miejscu tej kaźni. Od tego momentu systematycznie odbywają się tutaj uroczystości rocznicowe i patriotyczne.

W czasie II Wojny Światowej przez Winną Górę przebiegały okopy, z których Niemcy ostrzeliwali Nowy Sącz. Działo się to w 1945 r., gdy miasto było już zajęte przez Armię Czerwoną. Na ulicy Elektrodowej stało duże działo oparte o dach jednego z domów i wymierzone w centrum Nowego Sącza. Mieszkańcy wspominający przejście frontu mówią o baterii katiuszy ustawionych na brzegu Popradu, a także o ogromnym smrodzie jaki ciągnął się za frontem. Żołnierze radzieccy zabierali mieszkańcom wszystkie zapasy żywnościowe demolując chałupy. Od 1944 r. na terenie Biegonic swoją siedzibę mają także siostry szarytki, wypędzone z Jasła, które otworzyły w tym czasie także pierwsze biegonickie przedszkole.

Zabudowania w Biegonicach
Zabudowania w Biegonicach, około 1960. Na tabliczce domu napis „Gromada Biegonice Nr 55”. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

Po II W. Ś. szkoła w Biegonicach była już 7-klasowa. We wsi otwarto także miejscowy oddział Koła Gospodyń Wiejskich (po 1945 r.). Również niedługo po II W. Ś. wybudowano nową remizę straży pożarnej, gdzie stoi do dzisiaj. W latach 50-tych XX w. na Winnej Górze prowadzone były wykopaliska archeologiczne, które pozwoliły na odkrycie pozostałości zarówno wczesnośredniowiecznych, jak i jeszcze wcześniejszych (np. z neolitu). Ustalono, że na Winnej Górze znajdował się jeden z najstarszych w naszym regionie grodów słowiańskich. Podobne prace prowadzone były podczas budowy Sądeckich Zakładów Elektrod Węglowych w kolejnym dziesięcioleciu, gdzie odkryto cmentarzysko ciałopalne z tzw. IV okresu kultury łużyckiej.

W 1954 nastąpiła kolejna reforma administracyjna i powołano Gromadzkie Rady Narodowe. W skład Gromady Biegonice wchodziły także Bielowice, Dąbrówka Polska oraz Łazy Biegonickie. Taki podział administracyjny utrzymał się do 1973 roku. W 1954 r. powstał klub sportowy „Biegoniczanka”. W 1960 r. powołano komitet budowy nowej szkoły w Biegonicach. W tym czasie uczyło się w niej ok. 120 uczniów. Nowa szkoła została wybudowana w latach 1967 – 1968 (od 1992 r. szkoła nosi imię Karpackiego Oddziału Straży Granicznej).

Od 1961 r. rozpoczęto w Biegonicach budowę zakładów przemysłowych. W 1965 roku rozpoczęła się produkcja w Sądeckich Zakładach Elektro-Węglowych (obecnie SGL Carbon Polska, a wcześniej m. in. Polgraph), zajmujących się produkcją wyrobów węglowych i grafitowych. Przy tym zakładzie powołano także do życia Zespół Pieśni i Tańca „Dolina Dunajca” (1967 r.).
W 1973 roku Biegonice ponownie zostały włączone do gminy zbiorowej Nowy Sącz – Wieś, na czele której stał w tym czasie naczelnik. Ponownie przywódcą we wsi został sołtys. W 1974 roku do Nowego Sącza włączono Dąbrówkę Polską oraz część wsi Biegonice. Rok później powstało województwo nowosądeckie.

Miejsce Pamięci Narodowej w Biegonicach
Miejsce Pamięci Narodowej w Biegonicach. Tu rozstrzeliwano sądeckich patriotów. Fot. TK / Twój Sącz

1.02.1977 roku cała wieś Biegonice została włączona w granice administracyjne miasta. W latach 1981 – 1984 trwała budowa nowego budynku plebanii. W 1991 r. cegielnia w Biegonicach została przekształcona w prywatną spółkę i przechodziła następnie przez różne stadia zmian własnościowych. Obecnie jest tylko hurtownią materiałów budowlanych, a na terenie cegielni nie prowadzi się regularnej produkcji (taki stan utrzymuje się od ok. 2005 roku). Mniej więcej w tym czasie, na początku lat 90-tych, swoje istnienie rozpoczęła inna znana sądecka firma, mająca siedzibę na terenie Biegonic – firma Erbet.

Obecnie Biegonice są dzielnicą Nowego Sącza i graniczą ze Starym Sączem (od strony zachodniej), z Podrzeczem (od strony północno-zachodniej), z dzielnicą Dąbrówka (od strony północnej), z dzielnicą Poręba Mała (od strony wschodniej) oraz z wsiami Łazy Biegonickie i Myślec (odpowiednio od strony południowej i południowo-wschodniej). Do parafii św. Wawrzyńca należy cała dzielnica, z ulicami Biegonicką, Bohaterów Lenino, Ceramiczną, Dobrzańskiego, Elektrodową, Gospodarską, Księdza Szymaszka, Monte Cassino, Olszewskiego, Pajora, Popradzką, Powstańców Warszawy, Ruczaj (część), Siewną, Sędziwoja, Słowacką, Winna Góra, Towarową, Weigla, Węgierską (część) i Zakładników oraz wieś Łazy Biegonickie.

Średnia wysokość względna dzielnicy to ok. 300 m n. p. m., a najwyższy punkt to Winna Góra (357 m n. p. m.). Na terenie osiedla mieszka obecnie ponad 1400 osób. Od 1997 r. działa w Biegonicach orkiestra parafialna. W 2004 roku dawna przychodnia przyzakładowa SZEW została przejęta przez prywatną firmę i stała się placówką ogólnodostępną. 25.04.2006 r. rozpoczęto budowę nowej kaplicy cmentarnej, którą ukończono 2.11.2009 r. W 2008 roku otworzono w Biegonicach Katolickie Przedszkole Niepubliczne im. Ojca Pio. Od 2009 roku działa w Biegonicach chór parafialny. W roku 2012 otwarto w Biegonicach drugie przedszkole (Niepubliczne Przedszkole i Żłobek Misiek). W 10.2009 roku powstała także Galeria Sandecja – jedno z największych centrów handlowych w naszym mieście, o powierzchni ok 38 tys. m2.

Fragment zakładów SGL Carbon, widok od strony ul. Towarowej. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Na terenie osiedla znajduje się także lądowisko Straży Granicznej (odnowione w 2011 roku) oraz Jednostka Ratowniczo – Gaśnicza nr 2 PSP (na obrzeżach SGL Carbon). W Biegonicach funkcjonują więc jednocześnie dwa niezależne oddziały straży pożarnej – jeden państwowy, a drugi ochotniczy. Na terenie PSP funkcjonuje także specjalny teren do ćwiczeń wysokościowych i sprawnościowych. Na terenie Biegonic, w okolicach brzegów Dunajca, znajduje się także teren chroniony Natura 2000. Co ciekawe, biegonicki SGL Carbon ma także własne ujęcie wody oraz oczyszczalnię i obsługuje część osiedla Biegonice.

Biegonice to kolejna z dzielnic Nowego Sącza, słynąca z kultu maryjnego i religijności. Poza wspomnianym już obrazem Matki Bożej Biegonickiej, warto wspomnieć, że na terenie osiedla znajdują się liczne krzyże i kapliczki, m. in. ustawiony w 1989 roku krzyż na szczycie Winnej Góry. Do najważniejszych kapliczek na terenie Biegonic, poza wspomnianą już kapliczką choleryczną, na pewno zaliczyć należy kapliczkę Matki Bożej z Dzieciątkiem przy ul. Węgierskiej (u stóp Winnej Góry) oraz kapliczkę szafkową Trójcy Świętej, usytuowaną w Gaju (na granicy Biegonic i Łazów Biegonickich). Warte odnotowania są także m. in. figura Jana Nepomucena, umiejscowiona obecnie koło kościoła (datowana na 1841 rok) oraz figura św. Floriana koło OSP (datowana również na XIX w.).

Jerzy Michalik

Przy pisaniu artykułu korzystałem z książki „Biegonice. Zarys dziejów parafii św. Wawrzyńca”, ks. Wojciech Witowski, Tuchów/Nowy Sącz, Mała Poligrafia Redemptorystów, 2014

Z cyklu sądeckie osiedla prezentowaliśmy już Gołąbkowice Chruślice oraz Falkową

  • Pingback: Aleje Wolności 10 - Twój Sącz()

  • Elmot

    Przy tej ilości pożarów, powodzi i morowego powietrza, to cud że Biegonice przetrwały.

    • Małgorzata Czech

      morowe powietrze trochę przetrzebiło mieszkańców stad cmentarz choleryków u zbiegu ulic Towarowej i Elektrodowej na tzw Podoleńcu