Sądeckie osiedla: Gołąbkowice

.
panorama_golobkowice
Osiedle Gołąbkowice, widok z cmentarza w stronę centrum i rynku. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Gołąbkowice to dzielnica dzisiaj już silnie wrastająca w krajobraz Nowego Sącza. To także kolejne miejsce, które po długiej historii bycia osobną wioską, zostało włączone do Nowego Sącza.

Pierwsza udokumentowana wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1448 roku, chociaż jako wieś położona w najbliższej okolicy miasta, musiała istnieć wcześniej (gdyż nawet bardziej oddalone miejsca, np. Falkowa, Cieniawa, datowane są na wiek XVI). Gołąbkowice były wsią miejską, podobnie jak Piątkowa, Paszyn, Roszkowice, Żeleźnikowa i Gorzków.

Współcześnie granice dzielnicy przebiegają od mostu na Kamienicy, ul. Krańcową, Lwowską, potokiem Łubinka, zachodnią granicą Skansenu i obejmują także teren do połowy ul. Dlugoszowskiego i Jamnickiej oraz fragment rzeki. W jej skład, poza wymienionymi wcześniej ulicami, wchodzą także ul. Akacjowa, Armii Krajowej, Fieldorfa, Gałczyńskiego, Harcerska, Jaśminowa, Kasztanowa, Kwiatowa, Modrzejewskiej, Nadbrzeżna, Prażmowskiego, Reymonta, Szarych Szeregów, Topolowa oraz Wiktora. Jak widać, jest to więc obecnie dzielnica w całości otoczona innymi sądeckimi osiedlami.

Prawdopodobnym źródłem nazwy jest nazwa osobowa Gołąbek. Już w najstarszym zachowanym dokumencie zawarta jest informacja, że we wsi znajdował się folwark, a więc już w tamtym czasie musiała to być stosunkowo duża miejscowość, co jeszcze bardziej przemawia za datowaniem jej powstania na czas znacznie wcześniejszy, być może nawet łącznie z powołaniem Nowego Sącza przez Wacława II. W XV w. wieś obejmowała 12 łanów kmiecych, a pod koniec tego wieku wybudowano w niej, poza folwarkiem, także staw rybny i cegielnię. Wieś należała do parafii kościoła z Nowego Sącza.

Miejscowość prężnie się rozwijała, gdyż już w I połowie XVI w. istniało w niej 14 folwarków mieszczańskich. Część z nich była dzierżawiona rajcom miejskim, przez co umniejszała dochody miasta (w XVII w.). Po drodze od Nowego Sącza do Gołąbkowic znajdował się tzw. blech, czyli miejsce bielenia płócien. W tym samym okresie, wśród wielu innych właścicieli posiadłości ziemskich, znalazła się także Akademia Krakowska. W 1770 roku, w związku z krytyczną sytuacją finansową Nowego Sącza, Gołąbkowice (oraz kilka innych wsi), zostały wydzierżawione. Pod koniec stulecia we wsi było 9 kmieci.

Po I rozbiorze rząd austriacki starał się zaludnić Galicję niemieckimi osadnikami. Najwięcej Niemców osiedliło się w Stadłach, ale również i w Gołąbkowicach znaleźli się osadnicy. W jednym z grobowców na Cmentarzu Gołabkowickim pochowany jest potomek jednego z tamtych osadników. W 1801 roku we wsi mieszkały 4 rodziny niemieckie, podczas gdy 2 lata później było już takich rodzin 9. W 1789 roku do wsi należało ok. 130 morgów ziemi. W tym okresie wieś miała prawo do sprzedaży napojów alkoholowych w karczmach murowanych (tzw. propinacja).

W 1829 roku wieś była cyrkułem. Było w niej wtedy 25 domów, w których mieszkało 235 osób. Z Gołabkowic pochodził Wincenty Kowalski, który brał udział w przygotowaniach do powstania krakowskiego (1846). W trakcie powstania był on tzw. mandatariuszem (pełnomocnikiem). Gołąbkowice wraz z Roszkowicami i Chruślicami tworzyły jedną gminę w czasach autonomii galicyjskiej.

W XIX w. w Gołąbkowicach istniał dworek, którego właścicielem był Wincenty Ligęza. W 1907 roku został on przejęty przez Jadwigę Ligenziankę, a następnie przepisany na żonę Stanisława Miczyńskiego z Przetakówki. Pod koniec XIX w. Gołąbkowice były własnością tabularną, w której istniały 2 karczmy, 70 morgów ziemi ornej, 1 mórg ogrodów i 5 morgów pastwisk. Wraz z reformą cesarską, wieś została podzielona na część dworską i gromadzką.

Osiedle Gołąbkowice Nowy Sącz dworek Miczyńskich kwiecień 2016
Fragment dworku Miczyńskich; w głębi bloki Osiedla Gołąbkowice. Fot. JO / Twój Sącz

W 1919 roku powstało w Gołąbkowicach Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej (podobne działały w Świniarsku i Chełmcu), a w 1926 roku koło wiejskie komitetu powiatowego Niezależnej Partii Chłopskiej (rozwiązana w tym samym roku z powodu powiązań komunistycznych). W 1935 roku powstał oddział wiejski Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet z Nowego Sącza. Z Gołąbkowicami z początku XX w. związany jest Ignacy Jasiński, działacz PSKL i BBWR oraz poseł na sejm w 20-leciu międzywojennym.

W połowie XX w. Gołąbkowice miały 270 ha użytków rolnych, w tym 212 gruntów ornych. W 1942 roku, podobnie do innych pobliskich miejscowości, wieś została włączona do Nowego Sącza. W latach 1940-1942 w Gołąbkowicach istniała komórka ZWZ-AK, pod dowództwem podoficera Jana Klimczaka. Działalność konspiracyjną prowadziła także m. in. mieszkanka wsi, Zofia Majochówna, która została komendantką kobiecej grupy ZWZ w Nowym Sączu. Innym miejscem konspiracji był dworek Miczyńskich. Na cmentarzu w Gołąbkowicach dochodziło w trakcie wojny do egzekucji.

Po zakończeniu wojny odzyskały status odrębnej wsi. Stan taki nie utrzymał się jednak długo, gdyż już w 1951 całe Gołąbkowice włączono z powrotem do miasta – na podstawie uchwały Prezydium rządu z 23.06.1951 r.

most_wiszacy2
Niedoskonałe technicznie ale bardzo ciekawe zdjęcie z budowy mostu wiszącego nad Kamienicą. 1959 rok. Fot ze zbiorów Jacka Bassary / Twój Sącz

W 1959 roku oddana do użytku została znana sądeczanom kładka wisząca nad Kamienicą. Od 1968 budowane na terenie Gołąbkowic było nowe osiedle mieszkaniowe, pod nazwą „Barskie I”, w 1971 roku natomiast rozpoczęto budowę osiedla „Westerplatte” pomiędzy Gołabkowicami a Załubińczem. Budowa osiedla „Barskie IIA” rozpoczęła się w 1977 roku, a pierwsze bloki na nim oddano do użytku już 2 lata później. W roku 1983 nastąpiła kontynuacja tego zadania, czyli budowa osiedla „Barskie IIB” pomiędzy ul. Lwowską, Westerplatte, Chruślicką oraz Łubinką.

most_wiszacy1
Kładka nad Kamienicą niedługo po wybudowaniu, zdjęcie wykonane w okresie 1959 – 1961. Fot. archiwum prywatne / Twój Sącz

3.10.1985 roku otwarto przy ul. Armii Krajowej filię Sądeckiej Biblioteki Publicznej, która początkowo mieściła się na 11 piętrze wieżowca (w obecnej siedzibie znajduje się od 23.09.1995 roku). Pomimo tak dynamicznego rozwoju, status osiedla Gołąbkowicom został nadany dopiero w 1990 roku, podobnie jak Chruślicom.

Ważnym elementem krajobrazu Gołąbkowic jest cmentarz, obecnie będący cmentarzem komunalnym miasta. Powszechnie przyjmuje się, że najstarsza jego część powstała w XIX w., chociaż zapewne i we wcześniejszych stuleciach chowano tutaj zmarłych. Najstarszy zachowany grobowiec pochodzi z 1885 roku, a spoczywa w nim Michael Mück – potomek kolonizatorów. W tzw. starej części cmentarza znajduje się także wiele innych nagrobków z przełomu wieków.

Wraz z włączeniem Gołabkowic do Nowego Sącza, postanowiono poszerzyć cmentarz o sąsiednie wzniesienie (tzw. Górę Cmentarną). Stara część cmentarza ma powierzchnię ok. 1,28 ha i ok. 2400 mogił, podczas gdy nowa część jest większa (3,7 ha), a obecna ilość grobów zaczyna dorównywać tej ze starej części. Jest to więc cmentarz nieco mniejszy niż cmentarz przy ul. Rejtana (6,34 ha), ale tam znajduje się znacznie większe zagęszczenie grobów (ok. 10000).

Na cmentarzu gołąbkowickim spoczywa też wiele osobistości związanych z Gołąbkowicami, m. in. wspominani już Ignacy Jasiński, Ignacy Dąbrowski, a także niewymienieni wcześniej Emil Węgrzyn, Józef Bieniek. Również tutaj znajduje się grobowiec rodziny Miczyńskich, związanych z dworkiem w Gołąbkowicach.

DSC_0403
Cmentarz gołąbkowicki; grobowiec rodziny Miczyńskich. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Szkoła w Gołąbkowicach istniała już na początku XX-tego wieku. Od 1910 prowadzony w niej był także punkt biblioteczny. Do zakończenia II Wojny Światowej szkoła dysponowała tylko jedną salą lekcyjną. W latach powojennych, po włączeniu Gołąbkowic do miasta, nastąpił rozwój i rozbudowa szkoły o kolejne trzy sale lekcyjne. Została ona także poszerzona najpierw do klasy VII (1948-1966) a potem do klasy VIII (1966). W okresie powojennym to właśnie tutaj znajdowała się Szkoła Podstawowa nr 10.

SP_broniewskiego_stara
SP nr 18 przy ul. Broniewskiego, przełom lat 70/80. Fot. Archiwum

W 1978 szkoła została zlikwidowana, a w zamian wybudowano nowy budynek przy ul. Broniewskiego (Szkoła Podstawowa nr 18). Ponieważ jednak miasto zwiększało liczbę swoich mieszkańców, a osiedle Gołąbkowice zostało rozbudowane o blokowiska, podjęto decyzję o budowie nowej szkoły, której nadano nazwę Szkoły Podstawowej nr 20.  Jej budowę rozpoczęto w 1987 roku, a uroczyste otwarcie szkoły nastąpiło z początkiem roku szkolnego 1992/1993. W następnych latach szkołę systematycznie powiększano i rozbudowywano. W 1999 roku, w związku z reorganizacją systemu oświaty, w poszerzonym budynku SP 20 otwarte zostało Gimnazjum nr 5 im. św. Kingi. Było to wtedy największe gimnazjum w mieście. W tej szkole został założony m. in. zespół piłkarek ręcznych UKS Olimpia.

24.01.1994 roku nastąpiło otwarcie mostu 700-lecia na Kamienicy. Powódź, która dotknęła miasto w 2001 roku, objęła także część osiedla Gołąbkowice (ul. Nadbrzeżną i Gwardyjską, w tym SP 20 i Gimnazjum nr 5, pływalnię i przedszkole).

prażmowskiego_11_07_94_stara_bis
Lipiec 1994 roku, trwa budowa nowego odcinka ulicy Prażmowskiego. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

XXI-wieczne Gołąbkowice to jedno z większych osiedli Nowego Sącza. W dzielnicy tej znajduje się wiele ważnych punktów na mapie naszego miasta, m. in. hala widowiskowo-sportowa, miasteczko rowerowe, wspomniane już pływalnia i cmentarz, a także ważne ciągi komunikacyjne przebiegające przez miasto (ul. Prażmowskiego oraz most 700-lecia). To tutaj znajduje się także największa w Nowym Sączu galeria handlowa (w miejscu tzw. Starej Tandety), a także centrum handlowe o nazwie związanej z osiedlem. Na części tego terenu znajdowały się budynki założonej w 1950 roku Spółdzielni „Twórczość”. Koło mostu w ciągu ul. Krańcowej znajduje się Pomnik Ofiarom Faszyzmu, który został wzniesiony w 1978 roku w miejscu egzekucji 13 zakładników. Do innych ciekawych historycznie miejsc zaliczyć można także tzw. brzozową aleję oraz zachowany do dzisiaj dworek Miczyńskich.

Jerzy Michalik

Przy pisaniu tekstu korzystałem m.in. z opracowania Adama Śliwy „Ziemia Sądecka: Gołąbkowice od średniowiecza do współczesności”, Nowy Sącz, Wydawnictwo Koliber, 2011

  • Pingback: Sądeckie osiedla: Piątkowa - Twój Sącz()

  • Pingback: Sądeckie osiedla: Chruślice - Twój Sącz()

  • Jacek

    Czy spotkał się Pan z jakimiś zdjeciami wspomnianej szkoły nr 10?

    • jurek

      niestety jak do tej pory nie napotkałem takich zdjęć – jeśli coś mi wpadnie w ręce, oczywiście udostępnię.

  • Ludomir Handzel

    Panie Jerzy! Wielkie dzięki! Super materiał. Mieszkam tu od 1980 r. (wcześniej Pekin). Pozdrawiam i jeszcze raz dziękuję. Ludomir Handzel

    • jurek

      Nie ma za co! Polecam opracowania Pana Adama Śliwy, który wykonał naprawdę żmudną pracę i zebrał wiele interesujących faktów, dokumentów i opracowań. Ja przytoczyłem tylko krótkie streszczenie tego, co przedstawił w swojej książce o Gołąbkowicach + informacje z kilku innych źródeł znalezionych w internecie.