Sądeckie osiedla: Piątkowa

.
Ulica Piątkowska u wlotu do ul. Lwowskiej. Tu m.in. przebiega granica między sołectwem Piątkowa a osiedlem Piątkowa. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Piątkowa – osiedle we wschodniej części Nowego Sącza, zostało włączone w jego granice po nadaniu miastu statusu województwa (formalnie moment ten nastąpił 1 stycznia 1977 roku). Piątkowa nie została włączona do Sącza w całości, ale została podzielona mniej więcej na dwie równe części. I tak połowa dawnej wsi znalazła się w granicach administracyjnych Nowego Sącza, a połowa pozostała wsią (obecnie w gminie Chełmiec).

Część „miejska” dawnej wsi to obecnie ok. 1600 mieszkańców, a część „gminna” to ok 1300 mieszkańców. Jeśli chodzi o podział powierzchniowy, to sprawa wygląda podobnie. Należy podkreślić, że pomimo formalnego rozdziału, w świadomości wielu mieszkańców Piątkowa nadal stanowi jedność, a pojawiające się co jakiś czas informacje a to o przyłączeniu części osiedla do wsi, a to na odwrót, nikogo specjalnie nie dziwią.

Wyjaśnień takiego stanu rzeczy jest co najmniej kilka, chociaż na pewno najważniejszym jest wspólna historia wsi jako całości, o której wzmianki pojawiają się już na przełomie XIII i XIV wieku. Inne przyczyny to przynależność mieszkańców „obu stron” do tego samego okręgu szkolnego i do tej samej parafii (zarówno szkoła, jak i kościół znajdują się w „gminnej” części). Jednak z punktu widzenia mieszkańców, wieś została rozdzielona i część z nich mieszka „w mieście”, a część „na wsi”.

Osiedle Piątkowa graniczy z Chruślicami, Gołąbkowicami i Falkową, od strony wschodniej i północno-wschodniej z Piątkową-wsią, a od strony północnej z Januszową. W granicach osiedla znajdują się ulice: Piątkowska, Lwowska (część), Miodowa, Promienna, Jodłowa (część), Rodziny Stobieckich, Świt, Gwiaździsta, Chruślicka (część), Tęczowa, Brenerów, Księżycowa, Jasna (część) i Feliksa Nowowiejskiego (część). Przez osiedle przepływają potoki Łubinka i Łęgówka. Część osiedla znajduje się w jednych z najwyżej położonych miejsc naszego miasta (południowo-wschodni stok góry Mużeń).

Piątkowa od samego początku była silnie związana z miastem, gdyż była wsią miejską (podobnie jak Paszyn, Gołąbkowice czy Gorzków). Jej nazwa jest nazwą dzierżawczą od nazwiska „Piątek”.

W latach 20-tych XIV wieku w Piątkowej odbywały się trzy razy do roku sądy prowincjonalne, a sędziowie byli utrzymywani przez sołtysów wsi, co świadczy o jej dobrym rozwoju. Wieś znalazła się następnie na uposażeniu nowo powstałego szpitala św. Ducha (1360 rok). 50 lat później opiekę nad szpitalem przejęli norbertanie, którzy za sprawą Władysława Jagiełły założyli swój klasztor w Nowym Sączu w 1409 roku. 3 lata później w posiadanie zakonników rajcy sądeccy przekazali m. in. Piątkową oraz inne wsie (miejskie i kościelne: Januszową, Librantową, Boguszową, Kwieciszową i Olchówkę).

W latach 70-tych XV w. we wsi znajdowało się 19 łanów kmiecych, a wśród nich 1 łan sołtysi. We wsi były w tym czasie także ogrody, chaty i młyn – brak natomiast folwarku. W 1550 roku przeprowadzono dokładne rozgraniczenie pomiędzy Piątkową, Januszową i Chruślicami. W tym czasie Januszowa należała nadal do Norbertanów, natomiast właścicielem Piątkowej i Chruślic był Piotr Belina. W 1564 roku funkcjonowało we wsi 3 bartników, a do 1578 roku była w Piątkowej karczma.

Miasteczko Galicyjskie, filia Sądeckiego Parku Etnograficznego. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

W latach 1616-1617 w miejscowości było 17 kmieci, 6 zagrodników z rolami oraz 2 komorników bez bydła. Na sołtystwo składał się folwark, łąka i młyn o dwóch kołach. W niecałe 50 lat liczba kmieci zmalała do 8, ale sołtystwo nadal się utrzymało. W międzyczasie ponownie właścicielem cząstkowym wsi został klasztor Norbertanów w Nowym Sączu. Ostatnia wzmianka o piątkowskim sołectwie pochodzi z roku 1663.

W 1689 roku na wieś składało się ok. 17 domostw. Na początku XVIII wieku, z powodu kłopotów finansowych, miasto oddało Piątkową najpierw pod zastaw opatowi (dwukrotnie), aby pod koniec wieku oddać wieś (wraz m.in. z Paszynem) na czas nieograniczony Norbertanom. Na przełomie XVII i XVIII w. powstała w Piątkowej zabytkowa kapliczka, stojąca przy drodze do Łęgu (przed odgałęzieniem drogi do kościoła oraz Krasów). W 1873 roku oficjalnie ustanowiono zwierzchność gminną miasta Nowego Sącza nad Żeleźnikową, Paszynem, Piątkową i Falkową. W latach 80 XIX w. w Piątkowej znajdowały 93 domy, w których mieszkało 628 mieszkańców. We wsi znajdował się w tym czasie tartak i kilka młynów. W 1902 roku rozpoczęto budowę drogi gminnej Piątkowa – Mogilno.

Na przełomie XIX i XX w. rozpoczęła także działalność we wsi szkoła ludowa, do której w latach 1900, 1901, 1902, 1903 i 1904 uczęszczało odpowiednio 1, 10, 10, 7 i 11 uczniów. Szkoła przerwała swoją działalność na początku Wojny Światowej, żeby wznowić ją w roku szkolnym 1915/16. W latach 1920-1951 szkołą kierował Jan Rabczak, a jego następcą został Franciszek Pawłowski. W tym czasie do szkoły uczęszczało już 172 uczniów.

W 1953 roku w szkole zainstalowano elektryczne oświetlenie, a w 1958 roku przystąpiono do rozbudowy szkoły. Przekazanie nowego budynku szkolnego nastąpiło 1.09.1960 roku. W 1964 roku szkoła została wyposażona w wodę z pobliskiego źródła. W latach 1966 – 1974 kierownikiem szkoły był Włodzimierz Wójtowicz. W tym czasie szkole nadano imię Pawła Findera. Kolejnym dyrektorem szkoły (do 1982 roku) była Katarzyna Kulpa, a w tym czasie w szkole było 14 oddziałów i ponad 300 uczniów. Szkoła podlegała gminnej szkole w Chełmcu. Kolejnym dyrektorem został Henryk Surówka, a następnie ponownie Katarzyna Kulpa. 1 września 1987 roku dyrektorem została Halina Stachurska, a w tym czasie zmieniono patrona szkoły na Franciszka Pawłowskiego. Od 1.11.1999 roku szkoła przyjęła nazwę Zespół Szkół w Piątkowej. Od 1.11.2001 kieruje nią Sławomir Stanek.

W roku 2003 przeprowadzono remont kapitalny budynku, sal lekcyjnych i ogrodzenia szkoły, a w 2010 oddano do użytku halę sportową wraz z innymi salami dydaktycznymi i dodatkowymi pomieszczeniami socjalnymi. W rejonie szkoły znajdują się Piątkowa, część Nowego Sącza (osiedla Piątkowa) i Boguszowa (gimnazjum). Szkoła specjalizuje się w narciarstwie biegowym, a wielu jej uczniów i absolwentów odnosi znaczące sukcesy na tym polu. Obecnie naukę pobiera w niej 400 uczniów uczonych przez 31 nauczycieli w systemie dwuzmianowym.

W 1947 roku w Piątkowej (razem z Boguszową) znajdowały się 294 gospodarstwa, w których zamieszkiwało 1200 mieszkańców. Mieli oni 34 konie i 207 krów. W 1949 roku wybudowano największą w naszym regionie skocznię narciarską (czytaj: Sportowe areny miasta (odc. 3): Skocznie narciarskie).

W 1954 roku w miejsce gmin powstały Gromadzkie Rady Narodowe. GRN w Piątkowej obejmowała także Boguszową, Chruślice i Paszyn. 14.02.1955 r. przejechał przez wieś pierwszy autobus Miejskiej Komunikacji Samochodowej (na trasie Nowy Sącz – Paszyn). W 1956 roku nastąpiła pierwsza przebudowa skoczni narciarskiej. W dwa lata później powstał w Piątkowej Ludowy Zespół Sportowy „Jedność”. Rozpoczęły w nim działalność sekcje: piłki nożnej, narciarstwa, strzelectwa i łucznictwa. Boisko piłkarskie wybudowano w latach 1959 – 1960. Mniej więcej w tym samym czasie w czynie społecznym wybudowano tor saneczkowy na stokach Lasku Falkowskiego, a także przebudowano skocznię narciarską – jej nowy punkt konstrukcyjny wynosił 49 m. Zawody na szczeblu powiatowym rozgrywano na niej do 1965 roku. Skocznia nigdy nie uzyskała pełnej homologacji PZN. Ostatnia próba jej odnowienia nastąpiła w latach 80-tych. Obecnie jedyną pozostałością po skoczni jest betonowy mur na szczycie Lasku Falkowskiego.

W 1962 roku nastąpiła elektryfikacja Piątkowej i Boguszowej (prawie 10 lat po elektryfikacji szkoły). 1.01.1977 roku, w związku z powiększaniem granic administracyjnych Nowego Sącza w skutek nadania mu statusu województwa, połowa wsi została włączona do miasta. Rozpoczął się okres rozdziału dwóch części jednego dotąd organizmu, który jednak nie jest pełny, zważywszy na wspólną przynależność szkolną i parafialną znacznej części z Piątkowian z obu stron granicy. W następnym roku ukończono budowę stadionu sportowego. 26.10.1984 roku LKS „Jedność” połączył się z LKS Beskid Nowy Sącz i LZS Ptaszkowa, a w klubie pozostawały trzy sekcje: narciarska, podnoszenia ciężarów i piłki nożnej. Po włączeniu części Piątkowej do miasta, klub przyjął nazwę KS „Jedność” Nowy Sącz. W 2006 roku w Piątkowej-Łęgu otworzono drugi piątkowski klub piłkarski: LKS Piątkovia Łęg.

Wieś Piątkowa jako pierwsza w gminie została zgazyfikowana, po tym jak w roku 1989 zawiązał się na jej terenie Społeczny Komitet Gazyfikacji.

Przez całe wieki Piątkowa należała do parafii św. Małgorzaty. Początki ośrodka duszpasterskiego na terenie wsi sięgają roku 1966, kiedy ks. infułat Władysław Lesiak (proboszcz parafii św. Małgorzaty), zakupił w Piątkowej gospodarstwo rolne przeznaczone do takich celów. W następnym roku przystosowano dom znajdujący się na tej parceli do celów katechetycznych i rozpoczęto w nim naukę religii. Od 1980 w budynku tym odprawiane były Msze Święte w niedziele i święta. Rozpoczęcie budowy kaplicy katechetycznej nastąpiło w roku 1988. Nowo wybudowana kaplica pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy została poświęcona już rok później przez ks. bp Józefa Gucwę. 6.06.1989 roku Kuria Diecezjalna ustanowiła w Piątkowej rektorat parafii św. Małgorzaty, a pierwszym rektorem ustanowiła ks. Zbigniewa Maczugę. Jego następcą został ks. Stanisław Jewuła, który koordynował prace związane z budową kościoła. Rektorat obejmował wsie Piątkowa i Boguszowa, a także część osiedla Piątkowa w Nowym Sączu. Piątkowa jest oddzielną parafią od 1.12.2002 roku i obejmuje miejscowości: Piątkową, Boguszową, Januszową (przysiółek Łęg) oraz ul. Gwiaździstą, Lwowską (numery parzyste od 280 i nieparzyste od 209), Miodową, Piątkowską, Promienną i świt. Parafia liczy ok. 2000 wiernych. Konsekracja nowo wybudowanego kościoła miała miejsce 5.06.2004 r.

kościół Piątkowa
Kościół parafialny w Piątkowej. Fot. Janusz Miczek / Twój Sącz

Do innych ważnych wydarzeń z najnowszej historii Piątkowej na pewno zaliczyć można także tradycję terenowych Dróg Krzyżowych, która rozpoczęła się w Piątkowej 29.03.1996 roku i trwa do dzisiaj. Jej pomysłodawcami są Lucyna i Józef Zygmunt, a trasa wiedzie od kościoła w Piątkowej do kaplicy w Boguszowej. W 1994 roku powstał zespół pieśni i tańca „Piątkowioki”, który angażuje wielu mieszkańców zarówno osiedla Piątkowa, jak i Piątkowej-wsi. Twórcami zespołu są Teresa i Andrzej Łukasikowie.

W 2001 roku Piątkowa bardzo ucierpiała w trakcie wielkiej powodzi, kiedy to przez zarówno wieś, jak i osiedle przeszły trzy fale uderzeniowe, w dniach 26-28.07. Wielka woda szła m. in. potokiem Łęgówka. W 2005 roku rozpoczęto na terenie osiedla Piątkowa budowę Miasteczka Galicyjskiego – najnowszej części Sądeckiego Parku Etnograficznego. Uroczyste otwarcie obiektu nastąpiło w 2010 roku.

Jerzy Michalik

Przy pisaniu artykułu korzystałem z książki „Ziemia Sądecka: Mystków, Paszyn, Piątkowa, od średniowiecza do współczesności”, Adam Śliwa, Nowy Sącz, Wydawnictwo „Koliber”, 2008

Z cyklu sądeckie osiedla prezentowaliśmy już Gołąbkowice Chruślice Biegonice oraz Falkową