Strona główna Wczoraj i dziś

Sądeckimi śladami Teodora Talowskiego

Teodor Marian Talowski (1857 – 1910) w stroju „Sokoła”. Fot. wikimedia commons

W marcu minęła 160 rocznica urodzin Teodora Talowskiego, malarza i wybitnego architekta. Jego twórczość jest nie do podrobienia, a Nowy Sącz może się cieszyć wieloma śladami po artyście.

Na przełomie XIX i XX wieku Nowy Sącz przeżywał swoisty boom budowlany. Miasto się rozbudowywało w kierunku dworca kolejowego, powstawały nowoczesne kamienice i budynki użyteczności publicznej. Sądeczanie chętnie zapraszali do projektowania znanych architektów. Pośród najwybitniejszych znalazł się Teodor Talowski.

Pierwszą jego realizacją architektoniczną dla Nowego Sącza był Kościół Świętej Elżbiety, nazywany popularnie „kolejowym”. Teodor Talowski zaprojektował go w 1894 roku. Zbudowano go w latach 1897 – 1898. Ze względu na ciekawą budowę nazywany był perełką lub ślicznotką, co nie może dziwić – był jednym z pierwszych neogotyckich budynków w mieście.

Nowy Sącz kościół kolejowy projekt Teodor Talowski
Widok na kościół i szkołę tuż po wybudowaniu, pocztówka z przełomu XIX i XX w.

Prace budowlane odbywały się z inspiracji Ministerstwa Kolei w Wiedniu i Dyrekcji Kolei Państwowych w Krakowie, pod kierunkiem inż. Schleichera. Kolejarze bardzo sprytnie uzyskali dotacje państwowe, bowiem powiązali inwestycję ze zbliżającymi się obchodami 50-lecia panowania Franciszka Józefa.

Pierwsza elewacja kościoła zawierała w dekoracji rzeźbiarskiej nad wejściem głównym koronę cesarską, monogram FJ i daty półwiecza panowania Kaisera. W 1904 r. elementy te zastąpiono tiarą (godłem przybyłych tu wtedy Jezuitów). Kościół miał otrzymać wezwanie św. Elżbiety (tak jak żona cesarza).

W 1899 roku kościół pobłogosławił proboszcz sądecki Alojzy Góralik. W efekcie powstał kościół z typową dla Talowskiego wieżą, ukoronowaną piękną latarnią. Na wieży zawisł olbrzymi kamienny krucyfiks autorstwa krakowskiego rzeźbiarza Stanisława Wójcika. Między nim, a wspomnianą koroną, znajduje się do dziś piękna rozeta. Mur świątyni, zgodnie z założeniami projektanta, nie został otynkowany. Nazywano go wówczas Rohziegelbau – należał do bardzo modnych elementów dekoracyjnych. W środku kościół był ubogi, zaś w centrum znajdował się ołtarz świętej Elżbiety.

W tym samym czasie co świątynię Talowski zaprojektował kamienicę przy ul. Kunegundy 16. Podczas budowy domu wiele jednak zmieniono z pierwotnego planu z 1897 r. W założeniu miała to być jednopiętrowa kamienica z asymetrycznie usytuowanym ryzalitem. Ten miał się rozszerzać ku dołowi, zaś zwieńczyć go miał trójkątny hełm. Półkolisty charakter miały posiadać okna parteru i portal wejściowy. Podobnie na I piętrze kamieniarka miała nawiązywać do okresu przejściowego między późnym gotykiem a renesansem. W skutek prac budowlanych stworzono dużo skromniejszy dom.

Kamienica przy ul. Kunegundy 16. Fot. TK / Twój Sącz

Drugim ważnym projektem Talowskiego był kościół Świętego Kazimierza, budowany jako Kaplica Szkolna. Budynek powstał w stylu neogotyckim: z zewnątrz ceglany, z dwiema wieżami (30 metrów wysokości), które zamykają wielkie okno znajdujące się w ścianie frontowej.

Pocztówka z 1938 roku. Zbiory prywatne / Twój Sącz

Warto podkreślić, iż projekt Talowskiego z dwiema wieżami jest kompletnie odmienny od preferowanego przezeń jednowieżowego (przykład kościoła kolejowego). W poprzednich projektach wieża zamykała front świątyni – w kaplicy szkolnej były to dwie wieże. Kościół ma trzy nawy, 31 metrów długości, 22 m szerokości, a w korpusie 13 m wysokości. W rezultacie projektu powstał kościół na planie krzyża łacińskiego, z aneksami, które stanowią powiększenie świątyni. Warto nadmienić, że podczas budowy zastosowano nowoczesne na ówczesne czasy – żelbet i beton.

Budowę kościoła zakończono już po śmierci architekta, w 1912 r. Od tego momentu świątynia była wykorzystywana do celów religijnych. Jej konsekracja miała miejsce dopiero w 1966 r. Warto nadmienić, że w kościele wisi wielki żyrandol wykonany również według pomysłu Talowskiego. Niestety architekt również nie doczekał realizacji tego projektu, bowiem pracownicy Warsztatów Kolejowych wykonali go w 1927 r., czyli po śmierci artysty.

Łukasz Połomski
Pocztówka z początków XX w. Fot. ze zbiorów prywatnych / Twój Sącz

Teodor Talowski urodził się w 1857 r. w Zasowie. Ukończył gimnazjum w Krakowie, a następnie studiował w Wiedniu i we Lwowie. Był profesorem Politechniki Lwowskiej. Pozostawił po sobie rozliczne budowle w całej Galicji. Realizację jego wspaniałych projektów możemy oglądać w Krakowie, Lwowie i innych miastach. Architekt zmarł w 1910 r. i został pochowany w Krakowie.

Teodor Talowski w Wikipedii