Strona główna Wczoraj i dziś

Tablica Goldberga – pamiątka po egzekucji 300 sądeczan

Getto w Nowym Sączu. Skrzyżowanie ul. Franciszkańskiej i Kazimierza. Fot. ze zbiorów Yad Vashem

Dentysta Abraham Goldberg stał się jednym z bohaterów Akcji Kwietniowej, jaką w sądeckim getcie urządzili Niemcy w 1942 r. (tutaj znajdziesz tekst na ten temat). Pozostał po nim kawałek metalu, który dla nas jest jednak bardzo symboliczny.

Kiedy na wiosnę ubiegłego roku w witrynie jednego ze sklepów nowosądeckich pojawiła się tabliczka z Gwiazdą Dawida, od razu wiedziałem, że będzie cenna dla zbiorów Sądeckiego Sztetlu. Z niedowierzaniem jednak patrzyłem, że zapraszała kiedyś do zakładu dentystycznego Abrahama Goldberga – osoby, o której losach możemy wiele powiedzieć… Wielokrotnie spotykałem się w  dokumentach archiwalnych z tą postacią. Dzięki temu możemy odtworzyć życiorys sądeczanina.

Abraham Goldberg urodził się w 1908 r. W dokumentach z 1939 r. spotykamy się z 1905 r., jako datą urodzenia. Uprawnienia dentystyczne zdobył w Warszawie w 1929 r. Zarejestrował się także w Okręgowej Izbie Lekarsko – Dentystycznej. Tuż przed wybuchem wojny przyjmował w Rynku 4, a także Rynku 5. Reklamował się w miejscowej prasie, pisząc, że wykonuje korony porcelanowe i protezy aparatem „Oralite”. W 1939 r., razem z żoną mieszkał w nowosądeckim Rynku pod numerem 6. Jego małżonka, Anna Goldberg, urodziła się w 1910 r. Wiemy z relacji świadków, że urodziły im się dzieci, nie wiemy ile i kiedy.

Abraham Goldberg
Szyld z nowosądeckiego zakładu Goldberga. Fot. ze zbiorów Sądeckiego Sztetlu

Goldberg  był najwidoczniej był dobrym dentystą, bowiem okazuje się, że Niemcy pozwolili mu prowadzić zakład w czasie wojny. Oznaczyli go jedynie gwiazdą Dawida, tak jak wszystkie żydowskie sklepy i małe firmy. Nie wiemy, gdzie w czasie wojny wisiała ta tabliczka, ale możemy przypuszczać, że gdzieś na terenie getta.

28 kwietnia 1942 r. szef gestapo Heinrich Hamann aresztował 300 osób, które pozostały posądzone o rzekome poglądy lewicowe. Wśród tych Żydów miał się znaleźć Abraham Goldberg, bowiem przed wojną korzystał z biblioteki syjonistycznej, co się stało podstawą do skompletowana listy więźniów. Na dziedzińcu więzienia sądeckiego zgromadzono wszystkich aresztowanych. Brakowało niewielu aby skompletować 300 skazańców. Kiedy do mieszkania Dentysty wpadli policjanci żydowscy, Goldberga nie było w domu. Zamiast niego aresztowano więc żonę Annę, ich dzieci, a nawet szwagierkę z Krakowa. Była to normalna praktyka wśród policji żydowskiej.

Po powrocie do mieszkania Goldberg zorientował się, że została aresztowana jego rodzina. Spodziewał się co ich czeka dlatego zdecydował się, że sam się zgłosi na gestapo. Wówczas, za okupem wypuszczono resztę rodziny.

Nowosądeckie getto, ulica Franciszkańska. W głębi widoczny mur przed ul. Piotra Skargi. Fot. ze zbiorów Yad Vashem

Dentysta zginął na cmentarzu żydowskim, rozstrzelany 29 kwietnia 1942 r. Stał się jedną z wielu anonimowych ofiar tej masakry, która łącznie pochłonęła 400 ofiar – w nocy Niemcy wymordowali kolejnych 100 osób z getta. Reszta rodziny Goldbergów również nie przeżyła wojny, a ich dramatyczny los dopełnił się w komorach gazowych Bełżca.

Co ciekawe, inaczej losy Goldberga przedstawił J. M. Nowak, nowosądecki historyk-regionalista. W III tomie „Dziejów Miasta Nowego Sącza” podał informację, jakoby Dentysta został rozstrzelany razem z dr Heleną Żupnik poza gettem sądeckim. Prawdopodobnie stałoby się to podczas ukrywania w jednej z podmiejskich wiosek. Faktycznie, Żupnikowa zginęła prawdopodobnie po denuncjacji, natomiast losy Goldberga nie potoczyły się w ten sposób.

Szyld jest niemym świadkiem egzekucji 300 osób z sądeckiego getta. 29 kwietnia Niemcy dokonali najbardziej odrażającej zbrodni w Nowym Sączu. Ciała pomordowanych zasypano ziemią w masowym grobie. Do dziś spoczywają przy ulicy Rybackiej.
Smutne jest to, że po człowieku może zostać tylko kawałek metalu, który można kupić…

Łukasz Połomski

29 kwietnia będziemy pamiętać razem – mija 75 lat. Zapraszamy aby w tym dniu zapalić znicze pod tablicą przy ul. Franciszkańskiej (naprzeciw Biblioteki Miejskiej). Upamiętnia ona te tragiczne wydarzenia. Zapraszamy także do Domu Historii na wystawę poświęconą książce żydowskiej – można będzie na niej obejrzeć także szyld Goldberga. 

Cały program wydarzeń i uroczystości rocznicowych znajdziecie Państwo na stronie www.sadeckisztetl.com