Nowy Sącz miał szczęście do wielu wybitnych nauczycieli. Przez lata kształtowali oni kolejne pokolenia Sądeczan. Szczególnie ważna rola przypadła tym, którzy pracowali na przełomie XIX i XX w. Ich zadaniem było nie tylko ocenianie, ale przygotowanie obywatela na trudne czasy – walki, a potem bronienia niepodległości. Przedstawiamy sześciu wybitnych pedagogów, którzy zapisali się w dziejach naszego miasta. Oto znani sądeccy nauczyciele.
Ludwik Małecki (1840–1922)
Absolwent studiów filologii klasycznej w Krakowie i Wiedniu. Od 1864 r. pracował w sądeckim Gimnazjum, jednocześnie zasiadając w Radzie Miasta. W latach 1866–1869 pełnił funkcję inspektora szkół ludowych dla powiatów nowosądeckiego i limanowskiego, co zmusiło go do przerwania pracy w szkole. Efekt jego działalności był chwalebny – stworzył kilkanaście nowych szkół. W latach 1873–1881 był pierwszym przewodniczącym nowopowstałej Rady Szkolnej Miejscowej w Nowym Sączu. Pojawiał się wśród inicjatorów powstania Bursy dla ubogich studentów, sam pełnił funkcję skarbnika w zbieraniu funduszy na ten cel (w latach 1874–1913). Aktywnie działał w TSL w Nowym Sączu i inicjował powstanie Szkoły Gospodyń Wiejskich w Podegrodziu. Napisał kilka znakomitych dzieł dotyczących filologii klasycznej. W 1899 r., na własną prośbę, przeszedł na nauczycielską emeryturę. Ostatnim jego dziełem była Kaplica Szkolna, a więc Kościół św. Kazimierza, której budowę zainicjował. W 1913 r. otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Nowego Sącza.
Stanisław Rzepiński (1861–1945)
Urodził się w Tuliglowach, w rodzinie chłopskiej. Ukończył II Gimnazjum we Lwowie, a potem na tamtejszym uniwersytecie filologię klasyczną. W latach 1885–1891 nauczał w IV Gimnazjum, a potem (1891–1896) w wadowickim Gimnazjum. Wydał kilka dzieł dotyczących filologii. W 1895 r. na Uniwersytecie Wiedeńskim ukończył studia dopełniające z zakresu archeologii klasycznej. Uczestniczył w kilku kongresach archeologicznych (np. w Atenach w 1905 r.). W latach 1896–1899 pracował w krakowskim Gimnazjum im. Św. Jacka, a w latach 1899–1912 był dyrektorem I Gimnazjum w Nowym Sączu. Utworzył w nim bogatą pracownię archeologiczną. Pod jego opieką rodziło się także II Gimnazjum. Prowadził Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, był działaczem TSL. Radny miasta (1904 r.) i członek Wydziału Kasy Oszczędności (1906 r.). W 1912 r. został Inspektorem Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie. W latach 1918–1921 był wizytatorem Okręgu Szkolnego Lwowskiego, a w latach 1921–1924 krakowskiego. Ponadto nauczał, a nawet jakiś czas kierował Gimnazjum pijarów w Krakowie.
Feliks Rapf (1891–1972)
Pochodził z Tarnowa, ukończył Gimnazjum w Nowym Sączu w 1909 r. W 1914 r. został absolwentem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Walczył w czasie I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej. W 1921 r. został zdemobilizowany w stopniu kapitana i rozpoczął pracę w I Gimnazjum w Nowym Sączu jako nauczyciel fizyki i matematyki. Był zaangażowany w ruch turystyczny, który promował wśród swoich uczniów. Od 1924 r. został prezesem sądeckiego oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego „Beskid” (do 1949 r.). W latach 1935–1948 zasiadał w zarządzie głównym PTT. W czasie II wojny światowej był zaangażowany w tajnym nauczaniu. Po wojnie objął funkcję dyrektora I Liceum. Napisał repetytorium do fizyki, które w latach 1960–1972 miało aż dziewięć wydań. W 1952 r. przeszedł na emeryturę. W 1990 r. stał się patronem oddziału PTT w Nowym Sączu.
Tadeusz Słowikowski (1907–1993)
Pochodził z nauczycielskiej rodziny. W 1931 r. ukończył studia historyczne na UJ. Pracował w częstochowskim, a od 1933 r. nowosądeckim Gimnazjum. Był członkiem redakcji I tomu „Rocznika Sądeckiego”. Po wojnie nauczał w Krakowie, pełnił funkcje administracyjne. Od 1951 r. wykładał na UJ dydaktykę historii i historię sztuki; następnie w WSP, z którą związał się także już od 1951 r. W latach 1955–1960 kierował Zakładem Dydaktyki Historii WSP, 1965–1971 piastował godność dziekana Wydziału Filologiczno-Historycznego WSP, 1971–1973 dyrektorował Instytutowi Historii tejże uczelni. Od 1969 r. profesor nadzwyczajny. Wypromował 400 magistrów, 14 doktorów i 5 doktorów habilitowanych. Członek PAN i PTH. W 1990 r. otrzymał doktorat honoris causa WSP.
Kazimierz Golachowski (1886–1975)
Pochodził z Żabna, w młodości przeniósł się do Nowego Sącza. Absolwent krakowskiego Gimnazjum św. Anny. Na Uniwersytecie w Jenie w 1912 roku ukończył 3–miesięczne studia germanistyczne. W 1914 r. zdążył obronić dyplom nauczyciela języka polskiego na UJ. W okresie I wojny światowej został wcielony do 20. pułku piechoty w Nowym Sączu. Po Wielkiej Wojnie uczył w VII krakowskim Gimnazjum, a w latach 1920–1931 w Gimnazjum im. Chrobrego w Nowym Sączu. Zaangażował się w antysanacyjny Obóz Wielkiej Polski. W latach 1932–1945 był kierownikiem Taniej Kuchni. W latach 20. piastował godność sekretarza Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych i Średnich, a w latach 1926–1930 był jego prezesem.
Działacz „Sokoła” i TSL. W 1939 r. znalazł się w gronie komitetu redakcyjnego „Rocznika Sądeckiego”. Od 1950 r. był kierownikiem Powiatowego Archiwum Państwowego w Nowym Sączu, zorganizował je i zbierał materiały. W 1961 r. przeszedł na emeryturę. W 1955 r. organizował Polskie Towarzystwo Historyczne w Nowym Sączu i do 1964 r. mu prezesował. Autor wielu cennych publikacji. Zmarł 9 IX 1975 r. i spoczął w Nowym Sączu.
Eugeniusz Pawłowski (1902–1986)
Profesor polonistyki, absolwent I Gimnazjum w Nowym Sączu w 1920 r. Następnie na UJ ukończył studia polonistyczne. Podjął pracę w sądeckim II Gimnazjum. Pracował tam do wybuch wojny. Kochał sztukę ludową Sądecczyzny, gwarę, gawędy i opowiadania. Publikował w prasie, początkowo nowelki, następnie artykuły z zakresu kultury Podhala. W 1932 r. zaczął pisać 3-tomową powieść „Chochołowscy”, która stanowi swoistą góralską epopeję. Za książkę otrzymał od Polskiej Akademii Literatury Srebrny Wawrzyn Akademicki. Po wojnie profesor w WSP w Krakowie (dziś Uniwersytet Pedagogiczny).
