Nowy Sącz ma w historii wiele postaci w różny sposób związanych z miastem, ale złączonych jedną cechą – zostali całkowicie zapomniani. To długa lista, którą można by obdzielić patronaty wielu ulic i skwerków w naszym mieście. Jedną z takich osób jest Jan Raczyński.
Urodził się w 16 listopada 1865 r. w Nowym Sączu jako syn Jana i Anieli z Bulgiewiczów. Pochodził z rodziny kupieckiej. W rodzinnym mieście Jan podjął edukację, którą uwieńczył zdaną maturą w Gimnazjum w roku 1883. Następnie udał się do Krakowa, gdzie podjął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Warto dodać, że jednocześnie, w latach 1886 – 1888 studiował na tej samej uczelni prawo. W 1889 r. otrzymał stopień doktora medycyny.
Jan Raczyński po studiach odbył służbę wojskową w Krakowie, gdzie był lekarzem garnizonowym. W latach 1890–1896 pracował jako sekundariusz w Szpitalu Dziecięcym św. Ludwika w Krakowie. Jednocześnie młody i zdolny medyk był w latach 1892–1897 asystentem kliniki pediatrycznej UJ u prof. Macieja Leona Jakubowskiego – legendy polskiej pediatrii i wybitnego naukowca, rektora UJ oraz Honorowego Obywatela Krakowa. Możemy sobie wyobrazić jaką nobilitacją dla Nowosądeczanina była taka praca. Raczyński był najlepszym pośród studentów Jakubowskiego. Swoją pozycję wykorzystał do zrobienia wielkiej kariery.
W 1894 r. Sądeczanin specjalizował się w pediatrii u Adalberta Czernego we Wrocławiu, dodatkowo na UJ w bakteriologii u Odo Bujwida i w patologii ogólnej u Antoniego Gluzińskiego. Każde z tych nazwisk to kolejne legendy polskiej medycyny. W 1896 r. habilitował się na UJ w Krakowie. W 1902 r. mianowano Raczyńskiego profesorem nadzwyczajnym oraz objął on kierownictwo oddziału niemowlęcego kliniki UJ.
Bardzo angażował się w swoją pracę. W 1900 r. organizował w Krakowie IX Zjazd Polskich Przyrodników i Lekarzy. Do 1904 r. zorganizował wiele kursów pediatrycznych dla lekarzy, promował szczepienia przeciwko ospie, ponadto publikował w „Przeglądzie Literackim” wchodząc nawet w skład jego redakcji. W latach 1902–1904 zasiadał w zarządzie Zachodnio-Galicyjskiej Izby Lekarskiej w Krakowie. Rok 1904 był w jego życiu jednak ważną cezurą czasową – wówczas zdecydował się opuścić Kraków, w którym zdobył bardzo duże uznanie, ale i też doświadczenie.
W tym samym roku poślubił Marię Parneńską. Była ona córką profesora Stanisława Parneńskiego – powstańca styczniowego, wybitnego krakowskiego lekarza internisty i znanego mecenasa sztuki. Opracował m.in. powszechnie stosowaną w Krakowie na początku XX wieku recepturę lekarstwa przeciwko kaszlowi, zwaną „proszkami doktora Pareńskiego”. Rodzina Parneńskich była szeroko znana też w krakowskiej bohemie. Żona Raczyńskiego – Maria zwana Maryną (1884 – 1941) uchodziła za muzę młodopolskich artystów. Jej nauczycielem był sam Lucjan Rydel, a Maria brała udział w słynnym weselu nauczyciela z Jadwigą Mikołajczykówną w 1900 r. Stąd też Wyspiański uwiecznił ją jako Marynę w swoim dramacie. Namalował też Raczyńskiego, który leczył dzieci artysty.
W 1904 r. Raczyński przeniósł się do Lwowa, gdzie został dyrektorem Szpitala Dziecięcego św. Zofii przy ul. Głowińskiego.
W 1905 r. stworzył w stolicy Galicji katedrę pediatrii na Uniwersytecie Jana Kazimierza oraz zainicjował wydawanie „Lwowskiego Tygodnika Lekarskiego”. W 1908 r. założył „Przegląd Pediatryczny”. Namiestnik Galicji Andrzej hrabia Potocki wspomagał Raczyńskiego jak mógł, a owocem tej współpracy było otwarcie w 1909 r. kliniki pediatrycznej. W tym samym roku, dzięki działaniom Sądeczanina powstało Towarzystwo Ochrony Dziecka we Lwowie.
Raczyński pochylał się nad biednymi i słabymi. We Lwowie stał się kimś z pogranicza doktora Judyma i Korczaka. Jednocześnie cały czas aktywnie naukowo pracował zajmując się chorobami układu pokarmowego u niemowląt i dzieci. Badał zapalenie opon mózgowych, wodogłowia. W 1912 r. pojechał do Paryża na Kongres Pediatryczny. Wygłosił tam pionierskie wyniki swoich badań, które dotyczyły wpływy światła słonecznego na osadzanie się wapnia w kościach, co miało olbrzymi wpływ na późniejsze leczenie krzywicy u dzieci. W 1913 r. został profesorem zwyczajnym. Niestety niedługo potem wybuchła I wojna światowa. Wówczas rzucił się w wir pomocy potrzebującym. Przez niemal dwa lata, do 1915 r., zarządzał klinikami internistyczną, chirurgiczną, okulistyczną i położniczą. Ile wymagało to wysiłku, możemy jedynie sobie wyobrazić.
Niestety szalony wir pracy Raczyński przypłacił życiem. Zmarł nagle i niespodziewanie 1 sierpnia 1918 r. przeżywszy zaledwie 53 lata.
Przyczyną zgonu był wylew krwi do mózgu. Jego pogrzeb był wielkim wydarzeniem. W domu, przed wyprowadzeniem trumny, przemawiał rektor lwowskiego UJK Kazimierz Wais. Nowosądeczanin został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, gdzie spoczywa do dziś. Pozostawił po sobie syna Adama, który był chirurgiem i córkę Annę Michałowską – żonę Emila, profesora urologii UJ.
Świat medycyny pamięta o nim. W 1962 r. na X Międzynarodowym Zjeździe Pediatrycznym w Lizbonie odbyło się specjalne posiedzenie poświęcone Raczyńskiemu. Szczególnie doceniono jego zasługi w odkryciu krzywicy wśród dzieci. Niestety Nowy Sącz o Raczyńskim i jego niesamowitej rodzinie kompletnie zapomniał…
Łukasz Połomski
Czytaj o zapomnianych postaciach związanych z Nowym Sączem:
